معماری پلکانی
پالنگان؛ پلههای سنگی بر دو سوی رود
در درهٔ تنگیور کردستان، خانههای سنگی پالنگان بر دو سوی رودخانه پلهپله بالا رفتهاند؛ روستایی که سنگ، آب و باغ گردو را به یک زندگی پیوند داده است.
خواندن
سنگ و کلمه
بیستون؛ کتیبهای بر دل کوه
در سی کیلومتری کرمانشاه، بر سینهٔ کوهی بلند که راه باستانی همدان به بابل از پای آن میگذرد، نقشبرجستهای در ارتفاع صد متری از زمین کنده شده است: داریوش بزرگ ایستاده، پا بر سینهٔ دشمن شکستخورده، و در برابرش صف شورشیانِ دستبسته. گرد این تصویر، هزاران سطر کتیبه به سه زبان نوشته شده: پارسی باستان، ایلامی و بابلی. این بیستون است؛ بزرگترین کتیبهٔ سنگی جهان باستان.
داستانی به سه زبان
کتیبهٔ بیستون در حدود سال ۵۲۰ پیش از میلاد نوشته شد و روایت داریوش است از رسیدن به پادشاهی و فرونشاندن شورشها. سهزبانه بودن آن، تصادفی نبود: در امپراتوری هخامنشی مردمانی با زبانهای گوناگون میزیستند و فرمان شاه باید به گوش همه میرسید. همین ویژگی، بیستون را به کلید رمزگشایی خط میخی بدل کرد.
- پارسی باستان زبان دربار هخامنشی که خط میخی ویژهٔ خود را داشت
- ایلامی زبان کهن جنوبغرب ایران که هنوز در دیوانها به کار میرفت
- بابلی زبان میانرودان که زبان بینالمللی آن روزگار بود
رمزگشایی
در سدهٔ نوزدهم میلادی، هنری راولینسون، افسر انگلیسی، با طناب از صخره بالا رفت و کتیبه را رونویسی کرد. مقایسهٔ سه متن، راه خواندن خط میخی را گشود؛ همانگونه که سنگ رشید، کلید خط هیروگلیف مصر شد. از اینرو بیستون را «سنگ رشید ایران» نامیدهاند.
کوه در افسانه
بیستون در ادبیات فارسی، کوه فرهاد است؛ سنگتراشی که به فرمان خسرو و برای رسیدن به شیرین، کوه را میکند. نظامی این داستان را در «خسرو و شیرین» جاودانه کرد و مردم کرمانشاه هنوز نقشهای کوه را «فرهادتراش» مینامند. تاریخ و افسانه، اینجا بر یک صخره نشستهاند.
نشانهای برای پهنه
بیستون یادآور آن است که زاگرس همیشه گذرگاه زبانها بوده است. کتیبهای که به سه زبان نوشته شد تا همه بفهمند، شاید کهنترین سند این سرزمین در ستایش گفتوگو باشد.
روایتهای دیگر
