معماری پلکانی
پالنگان؛ پلههای سنگی بر دو سوی رود
در درهٔ تنگیور کردستان، خانههای سنگی پالنگان بر دو سوی رودخانه پلهپله بالا رفتهاند؛ روستایی که سنگ، آب و باغ گردو را به یک زندگی پیوند داده است.
خواندن
پهنهٔ فرهنگی
دامنههای زاگرس
زاگرس، ستون فقرات غرب ایران، سرزمین بلوطزارها و ایلراههایی است که هزاران سال کوچ را دیدهاند. اینجا موسیقی از کوه صدا میگیرد: از دفِ آیینی تا سرنایی که عروسی و سوگ را همراهی میکند؛ و دستبافتهها نقشهٔ زندگی عشایرند.
- کوچ و ایلراهها
- دف، تنبور و سرنا
- بلوطزارهای زاگرس
روایتها
از دل این پهنه
یادداشتهایی از جایها، هنرها و آیینهای دامنههای زاگرس؛ هر یک با تصویری از همانجا.
زیست کوچنشینی
کوچ؛ راههای هزارساله
هر سال دو بار، خانوادههای کوچنشین زاگرس با گلههایشان از گرمسیر به سردسیر و بازمیگردند؛ سفری از میان کوه و رود که یکی از کهنترین شیوههای زیست در این سرزمین است.
خواندن
تاریخ و سنگ
فلکالافلاک؛ دژی بر فراز خرمآباد
قلعهای با دوازده برج بر تپهای در دل خرمآباد که از دوران ساسانی تا امروز، نگهبان دره بوده است؛ امروز موزهای است از زندگی مردمان لرستان.
خواندن
سنگ و کلمه
بیستون؛ کتیبهای بر دل کوه
در دامنهٔ کوهی در کرمانشاه، داریوش بزرگ فرمان داد داستان پادشاهیاش را به سه زبان بر سنگ بنویسند؛ کتیبهای که کلید خواندن خط میخی شد و امروز میراث جهانی است.
خواندن
لایهٔ دانشنامهای
مردمان و فرهنگها
در این لایهٔ ژرف، مردمان پهنه را با نام و در بافتی علمی و محترمانه معرفی میکنیم؛ روایتها بر پیوندها تکیه دارند، نه فاصلهها.
مردمان این پهنه
کردها
کردها از اقوام کهن و اصیل ایرانیاند که در رشتهکوههای زاگرس و نواحی غربی کشور سکونت دارند و زبان کردی آنان از شاخهٔ زبانهای ایرانی غربی است. این مردم میراثدار فرهنگ و تمدن دیرینهٔ ایرانزمیناند و پیوندی ژرف با تاریخ، اساطیر و آیینهای باستانی این سرزمین دارند. کردها در دفاع از مرزها و سربلندی ایران در رویدادهای تاریخی نقشآفرین بودهاند و دلاوری و میهندوستی آنان زبانزد است. فرهنگ کردی با موسیقی حماسی، رقصهای گروهی پرشور و طبیعتدوستی شناخته میشود و جشن نوروز جایگاهی ویژه در میان آنان دارد. مردم کرد با حفظ زبان و آیینهای اصیل خود، بخش ارزشمندی از تنوع فرهنگی و وحدت ملی ایران را تشکیل میدهند.
کردها، فرزندان زاگرس، با زبانی از خانوادهٔ زبانهای ایرانی و آیین نوروز، حافظان زندهٔ ریشههای کهن ایراناند.
ویژگیهای فرهنگی
- موسیقی حماسی و سازهایی چون دف، سرنا و دهل
- رقصهای گروهی و دستهجمعی پرنشاط
- پوشاک رنگارنگ و اصیل با تار و پود محلی
- طبیعتدوستی و پیوند با کوه و دشت زاگرس
- ادبیات و شعر کردی با مضامین حماسی و عرفانی
- صنایع دستی همچون گیوهبافی و جاجیمبافی
آیینها و سنتها
- جشن نوروز با آتشافروزی و پایکوبی دستهجمعی
- آیین کوچ و کوچنشینی در میان عشایر کرد
- مراسم سنتی عروسی همراه با رقص هلپرکی
- آیینهای استقبال از بهار و طبیعت
- آیینهای سوگواری و یادبود
- گردهماییهای موسیقایی و شبنشینیهای محلی
- زبان
- زبان کردی با گویشهای کرمانجی، سورانی، کلهری و اورامی به همراه فارسی
- پوشش
- پوشش مردانه شامل شلوار گشاد، شال کمر و دستار و پوشش زنانه با پیراهنهای بلند رنگارنگ و زیورآلات
- موسیقی
- موسیقی حماسی و عرفانی کردی با دف، سرنا، دهل و تنبور
چهرههای شاخص
شهرام ناظریخوانندهٔ نامدار اهل کرمانشاه که آواز کردی و فارسی را درآمیخت و شعر مولانا را به موسیقی ایرانی پیوند زد.
ماموستا ههژار (عبدالرحمن شرفکندی)شاعر، مترجم و فرهنگنویس کرد که «قانون در طب» ابنسینا را به فارسی برگرداند.
کیهان کلهرنوازنده و آهنگساز نامدار کمانچه و سهتار که موسیقی کردی و ایرانی را به صحنههای جهانی برد و نامزد جایزهٔ گرمی شد.
مردمان این پهنه
لرها
لرها از کهنترین اقوام ایرانیاند که در دامنههای جنوبی و مرکزی زاگرس میزیند و زبان لری آنان از شاخهٔ زبانهای ایرانی جنوبغربی و خویشاوند نزدیک فارسی است. این مردم پیوندی دیرینه با فرهنگ و تاریخ ایران دارند و در دورانهای گوناگون، از اتابکان لر تا روزگار معاصر، در صحنهٔ سیاسی و اجتماعی کشور حضور داشتهاند. زندگی عشایری و دامداری، میهماننوازی گرم و دلاوری از ویژگیهای شناختهشدهٔ مردم لر است. فرهنگ لری با موسیقی سوزناک، مویهها و سرناها، رقصهای دستهجمعی و آیینهای کهن پیوند خورده است. لرها با حفظ ارزشهای اصیل خود، نقشی ارزنده در پاسداری از وحدت ملی و میراث مشترک ایرانیان ایفا میکنند.
لرها با مویههای سوزناک و میهماننوازی گرم، روح کوچ و دلاوری دامنههای زاگرس را در فرهنگ ایران زنده نگاه داشتهاند.
ویژگیهای فرهنگی
- زندگی عشایری و دامداری در دامنههای زاگرس
- میهماننوازی گرم و پایبندی به ارزشهای خانوادگی
- موسیقی سوزناک و حماسی با ساز و دهل
- صنایع دستی همچون سیاهچادربافی و گلیمبافی
- دلاوری و غیرت در فرهنگ عامه
- پیوند ژرف با طبیعت و کوهستان
آیینها و سنتها
- جشن نوروز و آیینهای استقبال از بهار
- آیین کوچ بهاره و پاییزه میان ییلاق و قشلاق
- مراسم سنتی عروسی همراه با چوببازی و رقص محلی
- آیینهای سوگواری و مویهخوانی
- بازیهای بومی و محلی همچون چوببازی
- گردهماییهای طایفهای و شبنشینی
- زبان
- زبان لری با گویشهای لری بختیاری، لری مینجایی و لکی به همراه فارسی
- پوشش
- پوشش مردانه شامل شلوار گشاد، کلاه نمدی و چوقا و پوشش زنانه با پیراهنهای بلند پرچین و رنگارنگ
- موسیقی
- موسیقی حماسی و سوزناک لری با کمانچه، سرنا و دهل و مویههای آیینی
چهرههای شاخص
کریمخان زندبنیانگذار سلسلهٔ زندیه و فرمانروای دادگستر که شیراز را آباد کرد و خود را «وکیلالرعایا» خواند.
باباطاهر عریانشاعر دوبیتیسرای سدهٔ پنجم هجری و از چهرههای نامدار فرهنگ لر و لک که زبانی ساده و عارفانه دارد.
ایرج رحمانپورخواننده و پژوهشگر نامدار موسیقی لرستان که نغمههای کهن و آیینی این دیار را گردآوری و ماندگار کرد.
مردمان این پهنه
بختیاریها
بختیاریها از کهنترین و اصیلترین ایلهای ایراناند که در دامنههای زاگرس مرکزی زندگی میکنند و به گویش لری بختیاری، از شاخهٔ زبانهای ایرانی جنوبغربی، سخن میگویند. این ایل بزرگ از دو شاخهٔ هفتلنگ و چهارلنگ تشکیل شده و کوچ دشوار و حماسی آن از میان رودها و گذرگاههای کوهستانی، نمادی از سرسختی و پیوند انسان و طبیعت است. بختیاریها در تاریخ معاصر ایران، بهویژه در نهضت مشروطه و فتح تهران، نقشی برجسته و افتخارآمیز ایفا کردند و میهندوستی و دلاوری آنان در حافظهٔ ملی جای دارد. فرهنگ بختیاری با موسیقی حماسی، چوببازی، مویهها و آیینهای کهن پیوند خورده است. این مردم با حفظ ارزشهای ایلی و تعلق ژرف به میهن، بخش ماندگاری از هویت و میراث مشترک ایرانیاناند.
بختیاریها با کوچ حماسی از دل رودها و کوهها، سرسختی و میهندوستی را در حافظهٔ ملی ایران حک کردهاند.
ویژگیهای فرهنگی
- زندگی عشایری و کوچ حماسی در زاگرس مرکزی
- نقش برجسته در نهضت مشروطه و فتح تهران
- موسیقی حماسی و سوزناک با ساز و دهل
- ورزش و آیین سنتی چوببازی
- صنایع دستی همچون سیاهچادربافی و گلیمبافی
- ساختار اجتماعی منسجم هفتلنگ و چهارلنگ
آیینها و سنتها
- آیین کوچ بهاره و پاییزه ایل بختیاری
- مراسم سنتی عروسی همراه با چوببازی و دستمالبازی
- آیینهای سوگواری و مویهخوانی (گاگریو)
- جشنهای استقبال از بهار و نوروز
- بازیهای بومی و سوارکاری
- گردهماییهای ایلی و طایفهای
- زبان
- زبان لری بختیاری از شاخهٔ زبانهای ایرانی جنوبغربی به همراه فارسی
- پوشش
- پوشش مردانه شامل چوقای پشمی سیاه و سفید، کلاه نمدی و شلوار گشاد (دبیت) و پوشش زنانه با پیراهنهای بلند پرچین و رنگارنگ
- موسیقی
- موسیقی حماسی و سوزناک بختیاری با کمانچه، سرنا، دهل و مویههای آیینی
چهرههای شاخص
سردار اسعد بختیاری (علیقلیخان)از رهبران فتح تهران در نهضت مشروطه که نقش او در پیروزی مشروطهخواهان ماندگار است.
بیبی مریم بختیاریبانوی دلاور مشروطهخواه که در نبردهای آزادیخواهی و فتح تهران همراه دیگر مبارزان ایستادگی کرد.
بهمن علاءالدین (مسعود بختیاری)خواننده و پژوهشگر موسیقی بختیاری که نواهای کهن و سوزناک این ایل را گردآوری و زنده نگاه داشت.