کشت و آیین
زعفران؛ طلای سرخ قائنات
هر آبان، پیش از طلوع، دشتهای خراسان جنوبی و رضوی بنفش میشوند و خانوادهها برای چیدن گلهای زعفران به مزرعه میروند؛ گرانبهاترین ادویهٔ جهان، اینجا با دست چیده میشود.
خواندن
پهنهٔ فرهنگی
خراسان بزرگ و دشتهای شمالشرق
خراسان، دروازهٔ خاوری ایران، سرزمین راه ابریشم و کاروانسراهاست؛ جایی که روایتگری هنری کهن است و مقامهای دوتار، حماسه و عرفان را سینهبهسینه آوردهاند. دشتهای زعفران و آستانههای زیارتی، رنگ و روح این پهنهاند.
- دوتار و مقامخوانی
- کاروانسراهای راه ابریشم
- دشتهای زعفران
روایتها
از دل این پهنه
یادداشتهایی از جایها، هنرها و آیینهای خراسان بزرگ و دشتهای شمالشرق؛ هر یک با تصویری از همانجا.
سنگ و باور
فیروزهٔ نیشابور؛ آسمانی در سنگ
بیش از دو هزار سال است که از کوههای نیشابور سنگی آبی بیرون میآید که نامش به زبانهای جهان راه یافته است؛ فیروزه، رنگ آسمان، رنگ گنبد و رنگ انگشتری مردمان این سرزمین.
خواندن
نغمه و روایت
دوتار؛ دو سیم، یک جهان
سازی با دو سیم و کاسهای از چوب توت که در دست بخشیهای خراسان، حماسه و عرفان را روایت میکند؛ موسیقی بخشیها در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده است.
خواندن
شهر و زیارت
مشهد؛ شهر زائر و بازار
هر سال میلیونها نفر از سراسر ایران و جهان به مشهد میآیند؛ شهری که گرد یک حرم شکل گرفته و در بازارش، زعفران و فیروزه و زرشک، سوغات خراسان را روایت میکنند.
خواندن
لایهٔ دانشنامهای
مردمان و فرهنگها
در این لایهٔ ژرف، مردمان پهنه را با نام و در بافتی علمی و محترمانه معرفی میکنیم؛ روایتها بر پیوندها تکیه دارند، نه فاصلهها.
مردمان این پهنه
خراسانیها
خراسانیها مردمان سرزمین کهن خراساناند که از دیرباز یکی از مهمترین کانونهای تمدنی، علمی و ادبی ایران و جهان اسلام بوده است. خراسان زادگاه بزرگانی چون فردوسی، خیام، عطار و بسیاری از دانشمندان و عارفان نامدار است و نقشی بیبدیل در احیای زبان فارسی و فرهنگ ایرانی پس از اسلام ایفا کرده است. این سرزمین بهسبب موقعیت جغرافیایی خود، محل پیوند و همزیستی اقوام گوناگون از فارس و کرد کرمانج تا ترک و ترکمن بوده و گوناگونی فرهنگی چشمگیری دارد. آیینهای کهن، موسیقی مقامی و سنتهای اصیل خراسانی از میراث ارزشمند این دیار است و حرم مطهر امام رضا (ع) آن را به کانون معنوی ایران بدل کرده است. مردم خراسان با پاسداری از این میراث غنی، حلقهٔ پیونددهندهٔ فرهنگی و معنوی ایرانزمیناند.
خراسان، زادگاه فردوسی و خیام، گهوارهٔ احیای زبان فارسی و کانون پیوند معنوی و فرهنگی ایرانزمین است.
ویژگیهای فرهنگی
- میراث ادبی و علمی بزرگانی چون فردوسی و خیام
- نقش محوری در احیای زبان و فرهنگ فارسی
- موسیقی مقامی خراسان با دوتار و بخشیها
- همزیستی و گوناگونی اقوام فارس، کرد، ترک و ترکمن
- صنایع دستی همچون فیروزهتراشی و قالیبافی
- جایگاه معنوی حرم مطهر امام رضا (ع)
آیینها و سنتها
- آیینهای نوروزی و جشنهای استقبال از بهار
- مجالس مقامخوانی و نواختن دوتار بخشیها
- آیینهای زیارتی و معنوی در مشهد مقدس
- مراسم سنتی عروسی همراه با موسیقی محلی
- آیینهای دینی و عزاداری مذهبی
- گردهماییهای محلی و شبنشینیهای روستایی
- زبان
- زبان فارسی با گویش خراسانی به همراه گویشهای کرمانجی و ترکی در برخی نواحی
- پوشش
- پوشش متنوع بنا بر ناحیه؛ لباسهای محلی رنگارنگ زنانه و پوشش مردانه با شلوار، چپن و کلاه محلی
- موسیقی
- موسیقی مقامی خراسان با ساز دوتار، سرنا و دهل و آوازهای حماسی و عرفانی بخشیها
چهرههای شاخص
حکیم ابوالقاسم فردوسیسرایندهٔ «شاهنامه» و احیاگر زبان فارسی، زادهٔ توس، که حماسهٔ ملی ایران را برای همیشه جاودانه کرد.
عمر خیام نیشابوریریاضیدان، اخترشناس و شاعر نامدار سدهٔ پنجم هجری، زادهٔ نیشابور، که رباعیاتش آوازهٔ جهانی دارد.
حاج قربان سلیمانیاستاد بزرگ دوتار و موسیقی مقامی خراسان شمالی که نواهای کهن «بخشیها» را به صحنههای جهانی برد.
مردمان این پهنه
ترکمنها
ترکمنها از گروههای قومی ایراناند که در دشتهای سرسبز شمالشرقی کشور، بهویژه ترکمنصحرا، سکونت دارند و به اسبپروری و دامداری شهرت جهانی دارند. این مردم پیشینهای کهن دارند و فرهنگ آنان با زندگی در دشتهای پهناور، کوچنشینی و پیوند با طبیعت شکل گرفته است. هنر قالیبافی ترکمن با نقشهای اصیل و رنگهای گرم، یکی از شناختهشدهترین صنایع دستی ایران در جهان است و اسب اصیل ترکمن از نژادهای کمنظیر جهان بهشمار میآید. موسیقی ترکمنی با ساز دوتار و آوازهای حماسی، روح کوچ و دشت را بازتاب میدهد. ترکمنهای ایران با حفظ هویت و سنتهای اصیل خود در کنار تعلق به میهن، بخش ارزشمندی از گوناگونی فرهنگی کشور را تشکیل میدهند.
ترکمنها با اسب اصیل و قالی نقشدارشان، شکوه دشت و آزادگی کوچ را به گنجینهٔ هنر ایران افزودهاند.
ویژگیهای فرهنگی
- هنر جهانی قالیبافی ترکمن با نقشهای اصیل
- اسبپروری و پرورش نژاد کمنظیر اسب ترکمن
- زیورآلات نقرهای دستساز و چشمگیر
- موسیقی حماسی با ساز دوتار
- صنایع دستی همچون نمدمالی و سوزندوزی
- زندگی در دشتهای پهناور ترکمنصحرا
آیینها و سنتها
- مسابقات سنتی اسبدوانی و چوگان
- آیینهای سنتی عروسی همراه با موسیقی و پایکوبی
- جشنها و آیینهای استقبال از بهار
- مجالس آوازخوانی و نوازندگی دوتار
- آیینهای دینی و مناسبتهای مذهبی
- گردهماییهای طایفهای و خانوادگی
- زبان
- زبان ترکمنی از شاخهٔ زبانهای ترکی به همراه فارسی
- پوشش
- پوشش مردانه شامل تلپک (کلاه پوستی) و خفتان و پوشش زنانه با لباسهای سرخ آراسته به زیورآلات نقره
- موسیقی
- موسیقی حماسی و عرفانی ترکمن با ساز دوتار و آوازهای باغشی
چهرههای شاخص
مختومقلی فراغیشاعر و عارف بزرگ سدهٔ دوازدهم هجری و پدر شعر کلاسیک ترکمن که در میان همهٔ ترکمنان جهان ارج میبیند.
نظرلی محجوبیاز استادان نامدار نوازندگی و آواز «باغشی» و موسیقی دوتار ترکمنصحرا.
آنهمحمد طریقاز پژوهشگران و آهنگسازان موسیقی ترکمن که در شناساندن نواهای دوتار این دیار کوشید.